Słupsk — miasto powiatowe i powiat miejski — liczy 43 km2 powierzchni i położony jest na Równinie Słupskiej, 23 m n.p.m. Leży po obu stronach rzeki Słupi w odległości 10 km od brzegu Bałtyku, 67 km od Koszalina i około 140 km od Gdańska. Zaczątkiem miasta była mała osada słowiańska zlokalizo­wana na prawym brzegu Słupi, zwana pierwotnie: Zlup, Stolpe, Słupsko, Stulp, Słupsk itp. Nazwa pochodzi od sta­rosłowiańskiego słowa „stołp"; co oznaczało słup, basztę> wieże, obronną itp. Dzięki dogodnemu położeniu na skrzyżowaniu szlaków komunikacyjnych Gdańsk—Szczecin oraz Ustka—Miastko— Szczecinek—Piła miasto szybko się rozwijało. Słupsk jest obecnie największym (ponad 65 tys. mieszkańców) i naj­bardziej uprzemysłowionym ośrodkiem miejskim woje­wództwa koszalińskiego i środkowego wybrzeża. Powiat słupski, który poznamy bliżej w dalszej części przewodnika, położony jest między 54° 17' i 54°46' szero­kości geograficznej północnej oraz 16°43' i 17°40' długości geograficznej wschodniej. Ma 1976 km2 powierzchni (jeden z największych w Polsce; czwarty po powiatach białostoc­kim, szczecineckim i wałeckim) i zajmuje północno--wschodnią część województwa koszalińskiego. Jego pół­nocną granicę stanowi 57 km brzeg Morza Bałtyckiego, od wschodu graniczy z województwem gdańskim, a od po­łudnia i zachodu z powiatami: bytowskim, miasteckim i sławieńskim. W granicach powiatu znajdują się: jedno miasto — Ustka (około 9 tys. mieszkańców), położona przy ujściu rzeki Słupi do morza, oraz kilka większych miejscowości, jak Dębnica Kaszubska, Kobylnica, Smołdzino, Gardna Wiel­ka i Damnica. W granicach powiatu leżą trzy jednostki fizyczno-geo­graficzne: Pobrzeże Słowińskie, Równina Słupska i Poje­zierze Bytowskie. Powiat wznosi się kilkadziesiąt metrów nad poziomem morza, ma charakter nizinny, w przewa­żającej mierze zajmuje go morena denna, która urozmaico­na jest najczęściej pojedynczymi wałami moren czołowych. Największe wyniesienia znajdują się w południowo-wschod­niej części powiatu i dochodzą do 171 m n.p.m. (na zachód od wsi Kotuszewo). Cały obszar jest lekko pochylony z po­łudniowego wschodu na północny zachód. Najniżej poło­żone są południowe brzegi jeziora Łebsko — od 0,6 do 0,4 m n.p.m. Interesującą rzeźbę posiada Pobrzeże Słowińskie; jest to lekko falista morena denna z charakterystycznym wa­łem moreny czołowej, otaczającym jezioro Gardno od za­chodu i południowego wschodu, zakończonym górą Rowo-kół (115 m n.p.m.). W pasie Pobrzeża Słowińskiego znaj­dują się cztery jeziora zatokowo-przybrzeżne: Łebsko, Gar­dno, Dołgie Wielkie i Dołgie Małe (są fo tzw. jeziora kryp-todepresyjne, gdyż dna niecek jeziornych leżą poniżej po­ziomu morza), które odgrywają ważną rolę gospodarcza i turystyczną. Bardzo ciekawy pod względem krajoznawczym i tury­stycznym jest ciąg wydm nadmorskich oraz Słowiński Park Narodowy. Obejmuje on wymienione jeziora i jedne z naj­większych w Europie wędrujące wydmy wraz z charakte­rystyczną fauną i florą. Największymi wzgórzami są: Łącko, Lędowskie Wydmy, Białe Góry, Sowie Góry, Leśna Wydma i Madwiny. Ich wysokości dochodzą do 43 m n.p.m. Przez obszar powiatu słupskiego przepływają trzy więk­sze rzeki, wykorzystując system dawnych dolin rzecznych polodowcowych. Są to wymieniając od zachodu: Słupia, Łupawa i Łeba. Jest tutaj również szereg mniejszych rze­czek i cieków wodnych, np. Pustynka, Grabownica, Ba-gienica, Skotawa, Kamienna i Kwacza. Powiat słupski obfituje w jeziora polodowcowe i liczy ogółem 140 jezior większych od 1 ha, które łącznie zajmują powierzchnię 9720,5 ha. Daje to szóste miejsce w ilości je­zior na terenie województwa i drugie miejsce pod wzglę­dem ich powierzchni w stosunku do pozostałych powia­tów (4,8% pow.). Ważnymi elementami środowiska geograficznego są rów­nież klimat i gleby. Powiat słupski znajduje się w strefie dwu krain klimatycznych: nadmorskiej i północnego pasa Pojezierza Pomorskiego. Na zasadnicze cechy klimatyczne omawianego obszaru bezpośredni wpływ ma jego położe­nie na pograniczu klimatów morskiego i lądowego. Wpływ Morza Bałtyckiego jest stosunkowo nieznaczny i ogranicza się do wąskiego obszaru nadmorskiego. Wyraża się to w opóźnianiu pór roku oraz łagodzeniu różnic termicznych. Najzimniejszym miesiącem jest luty, ze średnią tempe­raturą — 1,0°C nad morzem do — 1,3°C w południowej części powiatu. Najcieplejszym miesiącem jest lipiec, które­go średnia temperatura waha się od 16,6°C do 17,3UC. Średnia roczna temperatura tego obszaru wynosi od 7,6 do 7,8°C. Wiatry występują głównie w zimie, słabsze są w lecie i na wiosnę. Częste wiatry przynoszą dość znaczne opady. Największa ich ilość przypada na środkową część powiatu, bo średnio rocznie ponad 700 mm. Największe nasilenie opadów notowane jest w lipcu. Gleby powiatu słupskiego związane są wyłącznie z osa­dami polodowcowymi i tworzyły się od czasu ustąpienia lądolodu skandynawskiego. Podstawowymi glebami wystę­pującymi na omawianym obszarze są: 1. bielice piaskowe, wytworzone z piasków luźnych, słabo gliniastych i glinia­stych; 2. gleby bielicowe, wytworzone z gliny zwałowej oraz piasków naglinowych i naiłowych, lekkie i średnie; 3. gleby mułowo-bagienne, gleby torfowe i murszowe; 4. gleby brunatne, 5. mady piaszczyste. Mimo ogólnie sła- bych gleb wydajność z hektara ciągle wzrasta dzięki sto- sowaniu nowoczesnych metod agrotechnicznych. Omawiany obszar posiada 111 259 ha użytków rolnych, w tym 02 085 ha gruntów ornych (z tego 56 400 ha należy do państwowych gospodarstw rolnych). Wysoki stopień me­chanizacji prac rolnych, właściwa kultura upraw, duża ilość nawozów sztucznych oraz prowadzone prace melioracyjne sprawiają, że wydajność z hektara 4 podstawowych zbóż i innych upraw jest z roku na rok coraz większa (wydaj­ność 4 podstawowych zbóż z 1 ha wynosiła w r. 1960 — 14,7 q, w r. 1965 — 16,8 q, w r. 1968 — 17,5 q). Powiat słupski nie ujawnił dotąd większych zasobów su­rowców mineralnych. Zasadniczą przyczyną małej ilości od­krytych bogactw naturalnych jest zbyt gruba pokrywa osa­dów polodowcowych, która zalega na starszych utworach geologicznych o przypuszczalnie bogatej zawartości surow­ców mineralnych. Do surowców rozpoznanych należy za­liczyć: torf, glinę, żwir i piasek. Do największych bogactw surowcowych należy zaliczyć torf. Powierzchnia torfu na terenie powiatu wynosi 14 326 ha, a jego zasoby szacuje się na 354 min m3. Su­rowiec ten występuje głównie w okolicach wsi: Zaleskie, Wodnica, Bruskcwo Wielkie, Zelkowo, Pobłocie, Strzyżyno, Izbica, Objazda, Sąborze, Komorczyn, Wielinowo. Złoża żwiru eksploatowane są w okolicach wsi: Jezie­rzyce, Potęgowo, Główczyce, Gardna Wielka, Kuliszewo i Dębnica Kaszubska. Zasoby żwirów szacuje się na około 1 610 320 m:{. Surowce rolniczo-spożywcze to przede wszystkim ziem­niaki, buraki cukrowe, żyto, rzepak, len, owoce, warzy­wa itp. Trzcina przemysłowa występuje głównie nad jezio­rami Łebsko, Gardno i Modła. Już w średniowieczu na terenie powiatu słupskiego słyn­ne były ośrodki górnictwa bursztynowego, np. we wsi Pła-szewo Słowiańskie, Pończewo i Starkowo. W latach 1782— 1784 w Starkowie eksploatowano bursztyn w kopalniach, których szyby miały 6—7 m głębokości. Ważnym surowcem gospodarczym, a jednocześnie ele­mentem krajobrazowym, jest szata roślinna. Lasy zajmują ponad 53 tys. ha, co stanowi 28,2% powierzchni powiatu. Stolica powiatu — Słupsk — jest największym centrum uprzemysłowienia w województwie koszalińskim. Do naj­ważniejszych zakładów przemysłu kluczowego należy za­liczyć: Słupskie Fabryki Mebli, Słupską Fabrykę Narzędzi Rolniczych, Fabrykę Cukrów „Pomorzanka", Zakłady Prze­mysłu Ziemniaczanego, Słupskie Zakłady Sprzętu Okręto­wego, Fabrykę Obuwia, Zakłady Naprawcze Taboru PKS „Kapena" i szereg zakładów przemysłu spożywczego. Powiat słupski jest gospodarczo związany z miastem, stanowiąc łącznie z nim jeden nierozerwalny region go­spodarczy. Do najważniejszych zakładów przemysłowych na terenie powiatu należy zaliczyć: w Ustce — Przedsiębior­stwo Państwowe „Stocznia", Przedsiębiorstwo Połowów i Usług Rybackich „Korab", Spółdzielnię Pracy Rybo­łówstwa Morskiego „Łosoś" oraz Zakład Metalowo-Ślusar-ski; w Dębnicy Kaszubskiej — Zakłady Garbarskie oraz Zakład Naprawczy Mechanizacji Rolnictwa; w Damnicy — Tartak; w Jezierzycach — Fabrykę Urządzeń Transporto­wych; w Rowach — Spółdzielnię Pracy Rybołówstwa Mor­skiego „Jesiotr". Ponadto istnieje wiele innych zakładów, jak np. gorzelnie, płatkarnie, młyny, piekarnie, masar­nie itp. Na terenie miasta i powiatu słupskiego w r. 1968 zatrud­nionych było w przemyśle 1961 osób, z tego aż 1776 osób w Słupsku. W rejonie słupskim pracuje w przemyśle około 27% ogółu zatrudnionych całego województwa koszaliń­skiego. Nakłady inwestycyjne w gospodarce uspołecznionej w r. 1967 wynosiły tutaj ogółem 624,1 min zł, co w sto­sunku do r. 1966 stanowiło wzrost o 136,3 min zł. W powiecie słupskim pomimo stosunkowo dość poważ­nego potencjału przemysł nie stanowi podstawowej funkcji gospodarczej; nadal wyznacza ją tutaj rolnictwo. Ślady osadnictwa w rejonie Słupska znane są z początku neolitu. Potwierdzeniem tego są tu liczne stanowiska kul­tury grobów skrzynkowych i ceramika urn twarzowych. Bogate są również znaleziska z okresu brązowego i lateń­skiego, które odkryto głównie na prawym brzegu rzeki Słupi. Gród słupski powstał na początku IX wieku. Prócz grodu istniała również osada otwarta, którą założono praw­dopodobnie równocześnie z grodem, a może nawet nieco wcześniej. Przekazy kartograficzne, znaleziska archeologiczne i re­likty występujące w dzisiejszym układzie przestrzennym świadczą, że gród był usytuowany na wyspie, utworzonej przez istniejące dawniej ramiona Słupi. Dogodna obronność grodu oraz jego położenie przy przeprawie przez Słupię na ważnym trakcie handlowym z Gdańska do Kołobrzegu i Saczecina zadecydowały, że właśnie tu zaczął rozwijać się Słupsk wczesnośredniowieczny, ówczesny gród i podgrodzie znajdowały się pomiędzy obecnymi ulicami Partyzantów, Garncarską i Henryka Pobożnego. Gród umocniony był du­żym wałem drewniano-ziemnym, natomiast dla podgrodzia rolę obronną spełniała przypuszczalnie sama rzeka. Ślady podgrodzia napotkać można w uliczce zwanej Psie Pole, która miała połączenie z grodem przez most na ramieniu Słupi (obecnie ulica Henryka Pobożnego). Ludność ówczes­nego grodu trudniła się głównie rzemiosłem i handlem, na­tomiast podgrodzia — jako osady typu otwartego — praw­dopodobnie rolnictwem, hodowlą i rybołówstwem. Słupsk — podobnie jak Gostomin, Budowo czy Łosinko — był jedną z granicznych warowni o funkcji obronnej, które miały chronić okoliczne ziemie przed ewentualnymi napa­dami sąsiedniej, kołobrzesko-koszalińskiej grupy etnicznej. Pierwsza wiadomość historyczna dotycząca Słupska po­chodzi z r. 1015; wówczas — według XVII-wiecznego kro­nikarza pomorskiego Micraliusa — Bolesław Chrobry miał zdobyć miasto. Udokumentowane fakty historyczne dotyczące Słupska zaczynają się dopiero od XII wieku. Pierwsze wzmianki o osadzie położonej na lewym brzegu Słupi pochodzą z pierwszej połowy XIII wieku. Osada ta miała charakter targowy, dzięki czemu rozwój jej postępo­wał dużo szybciej, niż części prawobrzeżnej. Nie była po­nadto obciążona zależnościami od grodu, a tym samym nie musiała utrzymywać urzędników, załogi książęcej i admi­nistracji kościelnej. Potwierdzeniem istnienia osady lewo­brzeżnej była tutaj fundacja klasztoru dla konwentu do­minikanów dokonana w r. 1278 przez księcia Mściwoja II. Osada ta już w r. 1276 miała swego sołtysa, którym był Henryk de Werciburg. Jej ślady są widoczne również w dzisiejszym nieregularnym układzie ulic Mikołajskiej i Mostnika, gdzie przypuszczalnie istniał plac targowy.